کتابها و هوش مصنوعی: توافق ۱.۵ میلیارد دلاری و دعوای تازهی نویسندگان و ناشران
۲ دقیقه مطالعه
پروندهی Bartz v. Anthropic به نمادی از رابطهی پرتنش صنعت نشر و هوش مصنوعی تبدیل شده است. این پرونده به توافقی ۱.۵ میلیارد دلاری انجامید که بزرگترین توافق حق نشر در تاریخ آمریکا شناخته میشود. حالا، در شهریور ۱۴۰۵، دعوای تازهای دربارهی نحوهی تقسیم این پول میان نویسندگان و ناشران درگرفته است.
ماجرا از کجا شروع شد؟
سه نویسنده، آندریا بارتز، چارلز گریبر و کرک والاس جانسون، از شرکت Anthropic، سازندهی مدل هوش مصنوعی Claude، شکایت کردند. ادعای آنها این بود که کتابهایشان بدون اجازه برای آموزش هوش مصنوعی استفاده شده است.
حکم مهم دادگاه
قاضی ویلیام السوپ در ژوئن ۲۰۲۵ حکمی دوبخشی داد:
- آموزش هوش مصنوعی با کتابهایی که قانونی تهیه شدهاند، از مصادیق «استفادهی منصفانه» (Fair Use) است و نقض حق نشر به شمار نمیآید.
- اما نگهداری نسخههای غیرقانونی کتابها که از سایتهایی مثل LibGen دانلود شده بود، مشمول استفادهی منصفانه نیست.
توافق نهایی بر همین بخش دوم، یعنی نسخههای غیرقانونی، بنا شد.
جزئیات توافق
- مبلغ کل: ۱.۵ میلیارد دلار
- حدود ۵۰۰ هزار عنوان کتاب مشمول توافقاند.
- برای هر عنوان دستکم ۳ هزار دلار، پیش از کسر هزینهها، پرداخت میشود.
- مجموعهی نسخههای غیرقانونی باید نابود شود.
- توافق فقط استفادهی گذشته از دادهها را پوشش میدهد، نه خروجیهای هوش مصنوعی را.
اختلاف تازه: سهم نویسنده یا ناشر؟
طبق قاعدهی پیشفرض توافق، پول کتابهای منتشرشده توسط ناشران تجاری و دانشگاهی نیمهنیمه میان نویسنده و ناشر تقسیم میشود. نویسندگانی که کتابشان را خود منتشر کردهاند، کل مبلغ را میگیرند. اما قراردادهای نشر هیچوقت چنین موقعیتی را پیشبینی نکرده بودند. حالا بر سر اینکه این پول در واقع به کدام «حق» تعلق دارد، اختلاف جدی پیش آمده است. ۱۳ شهریور، مدیر اجرای توافق خلاصهی ادعای هر طرف را برای مدعیان فرستاد و کشمکش وارد مرحلهی تازهای شد.
این ماجرا برای ما چه معنایی دارد؟
پرسش اصلی این پرونده، یعنی اینکه آثار نویسندگان تحت چه شرایطی میتواند خوراک هوش مصنوعی باشد، پرسشی جهانی است و دیر یا زود به بازار نشر فارسی هم میرسد. نتیجهی این پرونده احتمالاً الگویی برای قراردادهای نشر در سالهای آینده خواهد بود.